त्या तिघीजणी...

त्या तिघीजणी मला “मामी” फिल्म फेस्टिवलमधे भेटल्या.

साधारण एकाच वयोगटातल्या पण वेगवेगळ्या देशातल्या.

"वाजमा"

अफगाणिस्तानातल्या “वाजमा”ला सर्वात आधी भेटले. काबुल मधे राहणारी ही २० वर्षांची विद्यार्थिनी, आपल्या प्रियकराच्या प्रेमाला भुलून सामाजिक नीतिमत्तेचे काटेरी कुंपण कळत-नकळत ओलांडते आणि अर्थात त्यात ती रक्तबंबाळ होते ही तिची गोष्ट. मुस्ताफाच्या प्रेमात पडून, त्याला चोरून भेटत असताना आपण गरोदर असल्याचं तिला कळतं आणि मग तिची फरफट सुरु होते आपल्याच घरात. अफगाणिस्तानात या कृत्याला तुरुंगवास हीच शिक्षा किंवा सरळ कुठल्या तरी खेड्यात जाऊन मुलाला गुपचूप जन्म देऊन यायचं हा एक पर्याय. गर्भपात बेकायदेशीर असल्यामुळे तो उपाय अशक्यच. 

“तू माझा आत्मसन्मान आणि प्रतिष्ठा मातीत मिळवली आहेस” असं म्हणून तिचे समाजाला घाबरणारे वडील तिला अक्षरशः पायाखाली तुडवतात, मारून टाकीन म्हणतात. मुस्तफा तर कानावर हात ठेवतो. ही अशी कथा आपण अनेक वेळा हिंदी सिनेमांमध्ये पाहिलीये. परंतु जेव्हा ती काबुलमधे घडत असते तेव्हा तिथली कट्टर आणि बुरसटलेली सामाजिक व्यवस्था आजही या प्रश्नाला वेगळेच परिमाण देते. शेवटी वाजमाला भारतात गर्भपातासाठी एकटीलाच पाठवलं जातं. एयरपोर्टवर सर्वांचा निरोप घेताना वाजमाचा गळा भरून येतो आणि कसबसं आपलं रडू दाबत जाणाऱ्या सुंदर वाजमा या अफगाणी युवतीची अगतिकता अधोरेखित होते.

दुसऱ्या दोघीजणी फ्रेंच. अर्थातच मुक्त समाजातल्या. पण म्हणून त्यांच्यासमोर समस्या नाहीत असं नाहीच.

एमा आणि एडेल

१५ वर्षांची हायस्कूलमधे जाणारी एडेल ही एक आकर्षक, भोळी मुलगी भेटली ती “ब्लू इज द वार्मेस्ट कलर” मधे. वर्गातल्या मुलांचं अटेंशन मिळणाऱ्या एडेलला मात्र मुलाबरोबरच्या नात्यात काहीतरी कमी असल्यासारखं वाटतं. काय ते कळण्याइतकी ती मोठीही नाहीये. तिचं भावविश्व तसं शाळा आणि घर यातच सीमित आहे. योगायोगाने तिला एमा नावाची युनिव्हर्सिटीत शिकणारी पेंटर मुलगी एका गे बारमधे भेटते. तिच्याशी काहीतरी कुठेतरी खटकन जमतं. भेटी-भेटींमधून एकमेकांबद्दल वाटलेलं मुळातले आकर्षण एका वेगळ्या शारीरिक पातळीवर जातं. आणि एडेलला वाटत असलेली कमतरता एमामुळे भरून निघते. समलैंगिक संबंधांमधे आनंद गवसलेली ही सुंदर एडेल पुढे त्याही नात्यातल्या असूया, असुरक्षितता यासारख्या नैसर्गिक भावना अनुभवते आणि समोर येईल तसं आयुष्याला तोंड देत जगत रहाते. मुक्त असणाऱ्या समाजातही एडेलला सुरुवातीला शाळेतल्या मैत्रिणींकडून अवहेलना सहन करावी लागतेच.

इसाबेल

तिसरी युवती भेटली ती “यंग एन्ड ब्युटीफुल” मधली इसाबेल. १७ वर्षांच्या इसाबेलला आपल्यात निर्माण होणाऱ्या स्त्रीसुलभ, नैसर्गिक लैंगिक भावनांबद्दल प्रचंड कुतूहल निर्माण होतं आणि ते कुतूहल शमवण्यासाठी ती वेगवेगळे अनुभव घ्यायला सिद्ध होते. अगदी चार-चौघांसारखी सामान्य सुरक्षित कुटुंब असलेली ही इसाबेल स्वखुशीने हाय-प्रोफाइल प्रोस्टीट्युट बनते. त्यातून तिचं लैंगिक संबंधांविषयी असलेलं आकर्षण आणि उत्सुकता शमत नाही उलट वाढीला लागते आणि अगदी सहज पैसेही मिळू लागतात. घरच्यांपासून लपवून ती स्वतःची ही अशी वेगळ्या नावाने वेगळी ओळख निर्माण करते जी अर्थातच समाजाला उघडपणे मान्य नसलेल्या अशा व्यवसायात. शिवाय त्याबद्दल कुठलीही खंत किंवा गिल्ट नाही कारण जे स्वीकारलय ते स्वतःहून, मर्जीने. ती जे करत्ये ते तिला आवडतंय. त्यामुळे काम झालं की पैसे घ्यायचे. कोणी क्लायंट काही वावगं बोलला तरी त्यामुळे स्त्रीत्वाचा अपमान झाला वगैरे असलं काही नाही. पैसे घेऊन सरळ घरी. मग परत इंटरनेटवर आलेले मेसेजेस पाहून नव्या उत्साहाने पुन्हा तेच.

या वर्षीच्या मामीमधे खूप सिनेमे पाहिले. पण मनात घर करून राहिल्या या तिघी. यासाठी की या एकाच वयोगटातल्या मुली ज्या देशात रहात होत्या तिथल्या सामाजिक व्यवस्थेतल्या मुक्तपणा किंवा बुरसटलेपणामुळे त्यांना वेगवेगळ्या परिणामांना तोंड द्यावं लागलं. फ्रान्समधल्या एमा आणि एडेल जर वाजमाच्या काबुलमधे रहात असत्या तर? किंवा आपल्या भारतात असत्या तर? आपल्यातल्या या सुप्त आणि समाजात अस्वीकृत अशा उर्मीचं त्यांनी काय केलं असतं? गर्भपात करायला वाजमाला तिच्या वडिलांनी भारतात पाठवलं. ती परत येऊन पुन्हा आपलं आयुष्य सुरु करेल. पण याच पित्याच्या पोटी एडेल आली असती तर तिचा हा प्रश्न त्यांनी कसा सोडवला असता? कारण मुळात सोडवावा असा हा प्रश्न नाहीच. हे एक कटू वाटणारं पण तितक्याच समजूतदारपणे स्वीकारलं गेलं पाहिजे असं सत्य आहे. माणसांमधलं आणि म्हणून समाजामधलं. भारतात या दोघींचं काय झालं असतं? कदाचित काबुलमधे त्यांना मारून टाकलं असतं किंवा बहिष्कृत जीवन जगावं लागलं असतं. त्या मानाने भारतात त्यांना विचित्र आणि अब्नोर्मल म्हणून का होईना पण जगता नक्कीच आलं असतं.

आणि वाजमा जर पाश्चात्य देशात रहात असती तर तिची चूक ही चूक ठरली असती का?

आजपर्यंत भारतीय सिनेमांमध्ये बहुत करून ज्या “इसाबेल” होत्या त्या प्रत्येकीची काहीतरी एक कहाणी होती. परिस्थितीमुळे या व्यवसायात आलेल्या, आणल्या गेलेल्या, फसवल्या गेलेल्या, कुटुंबाला पोसण्याची जबाबदारी आल्यामुळे इथे आलेल्या अशा मुलींच्या तुलनेत फ्रान्समधली इसाबेल अगदीच वेगळी. तिच्या या प्रोस्टीट्यूट होण्यामागे कुठलीही सोशिक कहाणी नाही. तिला ते आवडतं आणि कुठलही गिल्ट न बाळगता ती ते बिनबोभाट करते. आपण आपल्या आई-वडिलांच्या भावनांना दुखावतोय असं तिला नाही वाटत. कारण तिथेही कुटुंबव्यवस्था असली तरी तरुण झाल्यानंतर स्वतःच आयुष्य हे स्वतःला हवं तसं जगण्यासाठी इसाबेल रुथलेस बनते. ती नाही आई, वडील, भाऊ यांना काय वाटेल, ते कोलमडून जातील का असा विचार करत. काबुल मधल्या वाजमाच्या आणि फ्रान्समधल्याच एडेलपेक्षाही ती तडफदार आणि रोक-ठोक.

या तिघितली एडेल माझ्या मनात जरा जास्तच घर करून राहिलीये. तिचा प्रश्न हा तिने निर्माण केलेला नव्हता. तो निसर्गाने तिच्याकडे सोपवला होता. त्याचं अवडंबर न करता, आपल्या कुवतीप्रमाणे समजून घेत ती त्याला सामोरी गेली, न घाबरता...म्हणून ही एडेल अगदी अजूनही माझ्याबरोबर आहे. निष्पाप, साधी अगदी आपल्यातली. 

माझ्या आजूबाजूला अशी कोणी एडेल मला दिसली तर तिच्याकडे मी योग्य त्या आदरानेच बघितलं पाहिजे आणि तिला अगदी सहजपणे मी स्वीकारलं पाहिजे हे ही एडेल मला मूकपणे सांगून गेलीये.